Lúa phát thải thấp tại Việt Nam có dễ?
Lúa phát thải thấp tại Việt Nam có dễ?
Đề án phát triển 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao và phát thải thấp được Chính phủ phê duyệt vào tháng 11/2023, đánh dấu bước ngoặt lớn trong chiến lược giảm phát thải khí nhà kính của Việt Nam. Tuy nhiên, phía sau cam kết đầy tham vọng này là một bài toán tài chính phức tạp, nơi sự thành công của dự án phụ thuộc không chỉ vào kỹ thuật canh tác tiên tiến mà còn vào khả năng tạo dựng mô hình kinh doanh bền vững dựa trên thị trường carbon toàn cầu.
Cam kết lớn, nền tảng tài chính chưa vững
Quyết định 1490/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 27/11/2023 phê duyệt Đề án phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030. Đề án hướng tới mục tiêu giảm trên 10% lượng phát thải khí nhà kính so với canh tác lúa truyền thống, đồng thời tăng 40% giá trị gia tăng trong chuỗi lúa gạo.
Về mặt khoa học, cơ sở của Đề án dựa trên việc áp dụng kỹ thuật tưới khô ướt xen kẽ (AWD - Alternate Wetting and Drying). Trong điều kiện ngập nước liên tục của canh tác lúa truyền thống, vi khuẩn kỵ khí phân hủy chất hữu cơ tạo ra lượng lớn khí mê-tan. Phương pháp AWD cho phép ruộng lúa khô đi trong những giai đoạn nhất định, phá vỡ chu trình sản sinh khí mê-tan.
Phương pháp AWD có thể giảm phát thải khí mê-tan 47% so với phương pháp canh tác truyền thống, đồng thời tiết kiệm 15-35% lượng nước tưới mà vẫn duy trì hoặc thậm chí tăng nhẹ năng suất[1]. Viện ước tính rằng nếu áp dụng AWD nhất quán trên khoảng 1.9 triệu héc-ta đất trồng lúa, Việt Nam có thể thu được lợi nhuận ròng khoảng 2.3 tỷ USD mỗi năm trong khi giảm 10.97 triệu tấn CO2 tương đương mỗi năm đến năm 2030[2].
Cam kết của Việt Nam trong Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) được cập nhật năm 2022 đã tăng mục tiêu giảm phát thải không điều kiện lên 15.8% và có điều kiện lên 43.5% vào năm 2030 so với kịch bản phát triển thông thường[3].
Trong đó, lĩnh vực nông nghiệp phải đóng góp mục tiêu giảm phát thải không điều kiện là 12.4 triệu tấn CO2 tương đương, tăng từ 6.8 triệu tấn trong NDC 2020. Lúa gạo, chiếm 50% tổng phát thải của ngành nông nghiệp, đóng vai trò trung tâm trong việc thực hiện cam kết này[4].
Bài toán kinh tế trên ruộng lúa: Chi phí gia tăng và doanh thu kỳ vọng
Chuyển đổi sang mô hình lúa phát thải thấp đòi hỏi các khoản đầu tư đáng kể. Theo ước tính của World Bank trong báo cáo về chuyển đổi nông nghiệp xanh tại Việt Nam năm 2022, chi phí chuyển đổi dao động từ khoảng 110 USD mỗi héc-ta cho kịch bản thấp đến 515 USD cho kịch bản trung bình và lên tới 3,890 USD cho kịch bản cao (net-zero) đến năm 2030. Nếu áp dụng cùng chi phí đơn vị trên mỗi tấn CO2 tương đương, con số này có thể tăng lên 8,200 USD mỗi héc-ta cho kịch bản cao vào năm 2040[5].
Cấu trúc chi phí phân bổ không đồng đều. Khoảng 67% chi phí dành cho nâng cấp cơ sở hạ tầng công cộng thiết yếu như hệ thống tưới tiêu và đường giao thông nông thôn, 16% cho tăng cường năng lực của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng như các Sở Nông nghiệp địa phương, 14% cho đào tạo nông dân, và 2% cho hỗ trợ kỹ thuật bao gồm đo đạc và báo cáo khí nhà kính. Đặc biệt, các khu vực có hệ thống tưới tiêu xuống cấp hoặc cần san phẳng mặt ruộng bằng công nghệ laser sẽ yêu cầu đầu tư vốn lớn hơn nhiều[6].
Nghiên cứu tại tỉnh An Giang cho thấy công nghệ san phẳng mặt ruộng bằng laser đã giúp giảm chi phí tưới 15-17%, giảm chi phí phân bón 15-20%, tiết kiệm lượng giống và tăng năng suất 20%. Tuy nhiên, công nghệ này vẫn chưa được áp dụng rộng rãi do chi phí đầu tư ban đầu cao[7].
Một trong những thách thức lớn nhất là chi phí xây dựng hệ thống Đo đạc - Báo cáo - Thẩm định (MRV). Hệ thống này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra tín chỉ carbon có chất lượng và được quốc tế công nhận. Hiện tại Việt Nam chưa có hệ thống MRV chuẩn hóa cho lĩnh vực canh tác lúa. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Thông tư 19/2024/TT-BNNPTNT và Thông tư 26/2024/TT-BNNPTNT về MRV cho ngành chăn nuôi, nhưng quy định tương tự cho trồng trọt vẫn đang được xây dựng[8].
Vai trò của doanh nghiệp đầu tàu trong việc tổ chức vùng trồng, ứng vốn và xây dựng hệ thống MRV trở nên then chốt. Các tập đoàn như Lộc Trời Group, với diện tích canh tác lúa lớn nhất Việt Nam, đã ký biên bản ghi nhớ với công ty Green Carbon từ Nhật Bản để triển khai dự án carbon credit trên khoảng 200,000 héc-ta tại tỉnh An Giang[9]. Lộc Trời cũng đã đàm phán gói tín dụng 100 triệu USD với 7 ngân hàng thương mại để mở rộng diện tích lúa chất lượng cao[10].
Điểm yếu lớn nhất của mô hình hiện tại là việc Việt Nam chưa có thị trường carbon chính thức. Điều này buộc các doanh nghiệp phải bán tín chỉ trên thị trường tự nguyện quốc tế, nơi giá cả biến động mạnh và quy trình thẩm định phức tạp theo các tiêu chuẩn như Verra hoặc Gold Standard. Trên thị trường tự nguyện, giá carbon credit dao động từ 5 đến 10 USD/tấn CO2 tương đương, trong khi trên thị trường bắt buộc giá có thể lên tới 40-60 USD[11].
Cơ chế tài sản carbon chuyển đổi (TCAF) của World Bank đã phê duyệt tổng kinh phí 33.3 triệu USD, có thể tăng lên 40 triệu USD. Khoản tài trợ sẽ được giải ngân dựa trên kết quả và chia thành hai giai đoạn, với giai đoạn đầu giải ngân 15-18 triệu USD và giai đoạn hai là 18.3-22 triệu USD[12]. Ngoài ra, TCAF sẽ cung cấp thêm 2 triệu USD hỗ trợ kỹ thuật để xây dựng năng lực thực hiện Điều 6 của Hiệp định Paris và hệ thống MRV[13].
Tổng dự án hỗ trợ hạ tầng và kỹ thuật cho lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long có tổng vốn dự kiến 405 triệu USD, trong đó vốn vay từ World Bank là 315 triệu USD và vốn đối ứng của Chính phủ Việt Nam là 90 triệu USD[14].
Nút thắt thị trường carbon: Chính sách có nhưng hạ tầng chưa sẵn sàng
Việt Nam đã ban hành Nghị định 06/2022/NĐ-CP quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozon, thiết lập khung pháp lý đầu tiên cho thị trường carbon trong nước. Lộ trình phát triển thị trường carbon được chia thành giai đoạn thí điểm đến hết năm 2028 và vận hành chính thức từ năm 2029.
Để hoàn thiện khung pháp lý, Chính phủ đã ban hành Nghị định 119/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/8/2025, sửa đổi và bổ sung Nghị định 06/2022/NĐ-CP. Nghị định mới quy định chi tiết cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon trong nước. Quyết định 232/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 24/1/2025 phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam.
Tuy nhiên, những khoảng trống quan trọng vẫn tồn tại. Hiện tại Việt Nam chưa có hệ thống đăng ký quốc gia về tín chỉ carbon hoàn chỉnh. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang phối hợp với UNDP để thuê một công ty công nghệ thông tin trong nước xây dựng phiên bản demo của hệ thống đăng ký quốc gia. Việt Nam cũng chưa có các đơn vị thẩm định (DOE) được công nhận trong nước, buộc các dự án phải sử dụng dịch vụ thẩm định quốc tế với chi phí cao[15].
Trong giai đoạn đầu từ nay đến hết năm 2026, Việt Nam sẽ tập trung phân bổ hạn ngạch cho các cơ sở có lượng phát thải khí nhà kính lớn trong 3 lĩnh vực chính gồm nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng với khoảng 150 cơ sở[16]. Lĩnh vực nông nghiệp, đặc biệt là canh tác lúa, vẫn chưa được đưa vào danh sách ưu tiên trong giai đoạn đầu.
So sánh với các nước trong khu vực cho thấy Việt Nam đang đi sau về mức độ hoàn thiện của thị trường carbon. Indonesia đã ra mắt Sàn giao dịch Carbon Indonesia (IDX Carbon) vào nửa cuối năm 2023. Malaysia đã thành lập Bursa Carbon Exchange (BCX) vào năm 2022 và đã tổ chức phiên đấu giá carbon credit đầu tiên vào tháng 7/2024 với giá 50 ringgit Malaysia cho mỗi tín chỉ. Thái Lan có nền tảng giao dịch carbon FTIX Carbon Trading Platform và hệ thống T-VER đã đăng ký hơn 438 dự án, phát hành hơn 3.42 triệu carbon credit tính đến tháng 6/2024[17].
Hệ quả của tình trạng này là các dự án lúa phát thải thấp tại Việt Nam đang chờ đợi chính sách, tạo ra sự không chắc chắn lớn cho nhà đầu tư. Theo ước tính, ngành nông nghiệp của Việt Nam có thể tạo ra 57 triệu tín chỉ carbon mỗi năm, giúp quốc gia thu được gần 300 triệu USD hàng năm[18]. Tuy nhiên, để khai thác tiềm năng này, Việt Nam cần phát triển khung MRV được quốc tế công nhận và nâng cao tính minh bạch trong hệ thống đăng ký quốc gia.
Tháo gỡ điểm nghẽn: Từ tín dụng xanh đến các cơ chế tài chính hỗn hợp
Để đảm bảo tính bền vững cho Đề án 1 triệu héc-ta lúa, cần có sự kết hợp đồng bộ giữa các giải pháp chính sách và cơ chế tài chính đổi mới.
Thứ nhất, cần nhanh chóng ban hành các thông tư hướng dẫn cụ thể về hệ thống MRV cho ngành nông nghiệp. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng Đề án sản xuất trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025-2035, đặt mục tiêu giảm 30% phát thải khí mê-tan và 10% tổng phát thải khí nhà kính vào năm 2035 so với năm 2020. Đề án này dự kiến phát triển ít nhất 15 mô hình sản xuất phát thải thấp có thể nhân rộng và thí điểm ít nhất 5 mô hình canh tác có khả năng tạo ra carbon credit được quốc tế công nhận[19].
Việc công nhận các tiêu chuẩn quốc tế như Verra hoặc Gold Standard trong giai đoạn chuyển tiếp là cần thiết. Verra đã phát hành phương pháp luận VM0051 về Quản lý Cải tiến trong Hệ thống Sản xuất Lúa vào tháng 3/2025, trong khi Gold Standard đã công bố phiên bản đầu tiên của phương pháp luận giảm phát thải khí mê-tan thông qua điều chỉnh chế độ quản lý nước trong canh tác lúa vào tháng 7/2023.
Thứ hai, các cơ chế tài chính hỗn hợp (blended finance) đóng vai trò quan trọng trong việc giảm rủi ro và thu hút vốn đầu tư tư nhân. Tại Việt Nam, Quỹ Khí hậu Xanh (GCF) thông qua UNDP đã phê duyệt dự án trị giá 30.2 triệu USD để tăng cường khả năng chống chịu của nông nghiệp quy mô nhỏ trước tình trạng mất an ninh nguồn nước do biến đổi khí hậu tại Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ. Dự án này tận dụng nguồn đồng tài trợ 126 triệu USD từ Ngân hàng Phát triển châu Á và Chính phủ Việt Nam cho cơ sở hạ tầng tưới tiêu hiện đại[20].
Đối với lĩnh vực lúa gạo, cơ chế tài chính hỗn hợp có thể sử dụng vốn viện trợ phát triển chính thức (ODA) hoặc vốn từ GCF để bảo lãnh hoặc giảm rủi ro cho các khoản vay thương mại đầu tư vào lúa phát thải thấp.
Thứ ba, vai trò của Ngân hàng Nhà nước trong việc xây dựng các gói tín dụng xanh ưu đãi là then chốt. Theo số liệu mới nhất, đến cuối quý 1/2025, tổng dư nợ tín dụng xanh đã đạt hơn 704 ngàn tỷ đồng, chiếm 4,3% tổng dư nợ toàn nền kinh tế[21]. Riêng tại Đồng bằng sông Cửu Long, dư nợ tín dụng cho ngành hàng lúa gạo đã đạt 128,890 tỷ đồng cho thấy dòng vốn tín dụng vẫn tiếp tục được ưu tiên và đẩy mạnh vào lĩnh vực trọng yếu này, đặc biệt sau khi "Đề án 1 triệu ha" được khởi động[22].
Ngân hàng Nhà nước đang xem xét mở rộng gói tín dụng ưu đãi cho lĩnh vực nông lâm ngư nghiệp từ 60 ngàn tỷ đồng lên 100 ngàn tỷ đồng[23]. Nghị định 156/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 cho phép các cá nhân và doanh nghiệp thực hiện dự án nông nghiệp hữu cơ hoặc kinh tế tuần hoàn vay không cần thế chấp lên tới 70% giá trị dự án[24].
Thứ tư, các mô hình hợp tác công-tư (PPP) trong việc xây dựng và vận hành các trung tâm MRV cấp vùng có thể giúp giảm chi phí cho từng doanh nghiệp đơn lẻ. Việt Nam là một trong 11 quốc gia trên thế giới áp dụng mô hình PPP trong các dự án nông nghiệp trên cơ sở thí điểm. Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đã ký kết chương trình đối tác công-tư với các doanh nghiệp để chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long.
[1] https://en.mae.gov.vn/vietnams-rice-cultivation-project-generates-carbon-credits-under-verra-standard-8918.htm
[2] https://www.mrcmekong.org/?download_document=1&document_id=01LPDEHVAGWZ36VL7Q5BBKPTW54PXILNCM&name=Guidance-on+Intermittent+Irrigation
[3] https://moitruongbinhduong.gov.vn/tin-tuc/viet-nam-dat-muc-tieu-giam-435-phat-thai-khi-nha-kinh-vao-nam-2030-14075.html
[4] https://documents1.worldbank.org/curated/en/099071624064016390/pdf/P5046251dee4cf091b9031b86856d0018c.pdf
[5] https://documents1.worldbank.org/curated/en/099735109222222315/pdf/P17448205335130730bb7e0a6e231e1f667.pdf
[6] https://documents1.worldbank.org/curated/en/099735109222222315/pdf/P17448205335130730bb7e0a6e231e1f667.pdf
[7] https://www.efdinitiative.org/news/efd-funded-project-using-laser-technology-can-help-rice-farmers-mekong-delta-vietnam
[8] https://www.climatechange.vn/climate_news/two-circulars-on-mrv-for-the-livestock-sector-came-into-effect-in-early-2025/
[9] https://green-carbon.co.jp/en/loctroi/
[10] https://en.nhandan.vn/loc-troi-group-secures-credit-to-boost-high-quality-rice-exports-post119154.html
[11] https://www.vietnam.vn/en/viet-nam-co-57-trieu-tin-chi-carbon-rung-ban-gia-nao-hop-ly
[12] https://en.mae.gov.vn/Pages/chi-tiet-tin-Eng.aspx?ItemID=8404
[13] https://en.baochinhphu.vn/viet-nam-wb-to-sign-emission-reduction-payment-agreement-111240924152555084.htm
[14] https://dangcongsan.org.vn/angiang/tin-tuc-hoat-dong/405-trieu-usd-dau-tu-ha-tang-ky-thuat-lua-chat-luong-cao-phat-thai-thap-vung-dong-bang-song-cuu-long.html
[15] https://www.reccessary.com/en/insight/Vietnam-seeks-carbon-market-from-East-Asian
[16] https://en.vneconomy.vn/vietnams-carbon-market-needs-to-be-at-the-ready.htm
[17] https://carbonmarketinstitute.org/app/uploads/2024/08/International-Carbon-Market-Update_August-2024-1.pdf
[18] https://cei.vinuni.edu.vn/blog/carbon-market-heating-up-how-to-invest/
[19] https://dcc.mae.gov.vn/phat-trien-vung-trong-trot-phat-thai-thap-giai-doan-2025--2035-3650.htm
[20] https://www.undp.org/vietnam/press-releases/mard-and-undp-sign-project-document-gcf-funded-project-strengthening-resilience-smallholder-agriculture-climate-change-induced
[21] https://vneconomy.vn/hiep-hoi-ngan-hang-thieu-tieu-chi-dinh-luong-doi-voi-khung-phap-ly-tin-dung-xanh.htm
[22] https://thoibaotaichinhvietnam.vn/ngan-hang-tiep-suc-de-gao-viet-nam-vung-vang-hon-truoc-bien-dong-184945.html
[23] https://en.nhandan.vn/removing-obstacles-to-unlock-green-credit-flow-post145334.html
[24] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tien-te-Ngan-hang/Nghi-dinh-156-2025-ND-CP-sua-doi-Nghi-dinh-55-2015-ND-CP-tin-dung-phuc-vu-phat-trien-nong-nghiep-661201.aspx
- 13:00 09/11/2025
