Greenwashing bùng nổ: Khi niềm tin xanh trở thành công cụ tiếp thị
Greenwashing bùng nổ: Khi niềm tin xanh trở thành công cụ tiếp thị
Vài năm trở lại đây, làn sóng cam kết Net Zero và dòng vốn ESG bùng nổ trên toàn cầu đã kích hoạt một cuộc đua “xanh hóa” danh mục đầu tư, báo cáo bền vững và các tuyên bố môi trường.
Theo thông tin Bloomberg Intelligence công bố vào tháng 2/2024, tổng tài sản quản lý toàn cầu theo tiêu chí ESG đã đạt mức kỷ lục 30,000 tỷ USD vào năm 2022 và dự kiến sẽ vượt 40,000 tỷ USD vào năm 2030[1].
Đồng thời, báo cáo của IFC phát hành vào tháng 6/2025 cho thấy, thị trường trái phiếu xanh, trái phiếu xã hội và trái phiếu bền vững (GSSS) cũng đạt mức cao kỷ lục 1,000 tỷ USD vào năm 2024 trên toàn cầu với mức tăng 3% so với năm trước[2]. Tuy nhiên, song song với đà tăng trưởng ấn tượng này là sự gia tăng đáng báo động của hiện tượng greenwashing (tẩy xanh) – tuyên bố “xanh” một cách phóng đại, che giấu hoặc thông tin sai lệch về hiệu quả môi trường của sản phẩm, dịch vụ hay chính doanh nghiệp. Có một nghịch lý là càng nhiều tuyên bố xanh được công bố, rủi ro mất niềm tin thị trường càng lớn.
Một nghiên cứu được Ủy ban châu Âu công bố năm 2024 chỉ ra rằng 53.3% tuyên bố môi trường được khảo sát tại 15 quốc gia thành viên EU có khả năng gây hiểu lầm, và 40% trong số đó không có bằng chứng khoa học hỗ trợ[3].
Báo cáo "Protecting and Empowering Consumers in the Green Transition" của OECD vào tháng 5/2025 đã xác nhận lại kết luận này, cho biết các tuyên bố môi trường sai lệch hoặc thiếu cơ sở đã trở thành vấn đề mang tính hệ thống làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng[4].
Tại Việt Nam – nơi Chính phủ đã cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, vấn đề đặt ra không còn là hoàn thiện khung pháp lý và năng lực giám sát, mà là làm sao bảo vệ “niềm tin xanh” của nhà đầu tư và người tiêu dùng khỏi nguy cơ bị biến thành một công cụ tiếp thị thuần túy.
Greenwashing bùng nổ và biến niềm tin xanh thành một tài sản đầy rủi ro
Greenwashing, theo OECD, là việc đưa ra các tuyên bố môi trường sai lệch, không có cơ sở hoặc thiếu khả năng kiểm chứng nhằm tạo ấn tượng rằng sản phẩm, dịch vụ hoặc tổ chức có tác động môi trường tích cực hơn thực tế[5].
Đây không chỉ là vấn đề đạo đức tiếp thị mà còn là rủi ro kinh tế – tài chính, có khả năng bào mòn niềm tin thị trường, gia tăng chi phí vốn và kéo theo các vụ kiện tụng cũng như xử phạt từ cơ quan quản lý. Động lực thúc đẩy greenwashing bùng nổ có thể xuất phát từ ba yếu tố chính:
Thứ nhất, áp lực từ người tiêu dùng và nhà đầu tư ngày càng ưu tiên sản phẩm và tài sản "xanh". Một khảo sát từ plasticbank vào năm 2025 cho thấy có đến 74% người tiêu dùng cho rằng tính bền vững ảnh hưởng đến quyết định mua hàng của họ[6].
Thứ hai, dòng vốn ESG tăng trưởng mạnh mẽ đã tạo ra lợi thế cạnh tranh cho các doanh nghiệp có thể chứng minh cam kết môi trường, dẫn đến xu hướng "đổi tên" quỹ đầu tư hoặc sản phẩm tài chính sang "ESG", "climate" hay "net-zero" mà không thay đổi thực chất danh mục.
Thứ ba, yêu cầu công bố thông tin bền vững ngày càng khắt khe từ nhà đầu tư, tổ chức và cơ quan quản lý buộc doanh nghiệp phải trình bày chiến lược ESG, nhưng khi thiếu chuẩn mực rõ ràng và kiểm toán độc lập, khoảng trống này trở thành mảnh đất màu mỡ cho tuyên bố phóng đại.
Hệ quả của greenwashing không dừng lại ở mất niềm tin thương hiệu. Tại Úc, Ủy ban Chứng khoán và Đầu tư (ASIC) đã thắng 03 vụ kiện dân sự về greenwashing trong giai đoạn năm 2024-2025, với các mức phạt kỷ lục do Tòa án Liên bang Úc tuyên phạt, cụ thể:
Tháng 9/2024, Tòa án Liên bang Úc tuyên phạt Vanguard Investments 12.9 triệu USD vì đưa ra các tuyên bố gây hiểu lầm về bộ tiêu chí sàng lọc ESG, trong đó có cam kết loại trừ các tổ chức phát hành liên quan đến nhiên liệu hóa thạch, nhưng trên thực tế việc sàng lọc không được thực hiện nhất quán[7].
Tháng 8/2024, Mercer Superannuation bị phạt 11.3 triệu USD vì đưa ra các tuyên bố gây hiểu lầm về các gói đầu tư hưu trí “Sustainable Plus”. Trong khi, quảng bá là loại trừ doanh nghiệp liên quan đến rượu, cờ bạc và nhiên liệu hóa thạch, nhưng trên thực tế vẫn đầu tư vào các công ty như AGL Energy (nhiên liệu hóa thạch), Carlsberg (rượu) và Tabcorp Holdings (cờ bạc)[8].
Tháng 3/2025, Active Super bị Tòa án Liên bang Úc tuyên phạt 10.5 triệu USD vì khẳng định loại trừ các khoản đầu tư gây hại môi trường và cộng đồng như cờ bạc, khai thác than, dầu và các khoản đầu tư của Nga, nhưng trên thực tế vẫn tiếp tục đầu tư vào các công ty như Shell Plc (khai thác dầu cát), Whitehaven Coal (khai thác than) và Gazprom (công ty Nga)[9].
Tại Mỹ, Ủy ban Chứng khoán (SEC) phạt WisdomTree 4 triệu USD vì sai phạm trong việc công bố chiến lược đầu tư ESG của ba quỹ ETF, khi các quỹ này đã đầu tư vào các công ty khai thác nhiên liệu hóa thạch và thuốc lá trái với cam kết ban đầu[10]. Những vụ kiện này cho thấy greenwashing đã gây thiệt hại trực tiếp cho nhà đầu tư, đồng thời làm suy yếu tính chính trực của thị trường tài chính bền vững, khi một số tổ chức lợi dụng khoảng trống pháp lý để thu hút vốn bằng những tuyên bố ESG không đúng thực tế.
Các chiêu greenwashing phổ biến trải dài từ bao bì sản phẩm đến báo cáo ESG
Greenwashing tồn tại dưới nhiều hình thức, từ đơn giản đến phức tạp, trải dài từ bao bì sản phẩm, chiến dịch quảng cáo cho đến báo cáo phát triển bền vững và hồ sơ phát hành trái phiếu xanh.
Một trong những chiêu thức phổ biến nhất là sử dụng ngôn ngữ mơ hồ như "thân thiện với môi trường", "xanh hơn", "bền vững" mà không kèm theo tiêu chí đo lường cụ thể hoặc bằng chứng khoa học.
Nghiên cứu của OECD chỉ ra rằng 53% tuyên bố môi trường cung cấp thông tin mơ hồ, gây hiểu lầm hoặc không có cơ sở, và 40% không có bất kỳ bằng chứng hỗ trợ nào[11].
Một chiêu thức khác là phóng đại lợi ích môi trường của một khâu nhỏ trong chuỗi giá trị trong khi phần còn lại vẫn phụ thuộc mạnh vào nhiên liệu hóa thạch. Ví dụ, điển hình là các thương hiệu thời trang nhanh ra mắt "dòng sản phẩm bền vững" nhưng tiếp tục vận hành mô hình sản xuất gây ô nhiễm cao
Báo cáo do tổ chức phi lợi nhuận Changing Markets Foundation công bố cho thấy 59% tuyên bố "xanh" của các thương hiệu thời trang hàng đầu châu Âu và Anh có tính chất gây hiểu lầm[12].
Trong lĩnh vực tài chính, lạm dụng tín chỉ carbon để tuyên bố "trung hòa carbon" mà không giảm phát thải gốc là một hiện tượng phổ biến[13]. Các doanh nghiệp mua tín chỉ carbon giá rẻ từ các dự án chất lượng thấp để bù đắp lượng phát thải thực tế, trong khi không có nỗ lực giảm thiểu phát thải trực tiếp từ hoạt động kinh doanh.
Đối với thị trường vốn, greenwashing thường xuất hiện dưới dạng đổi tên quỹ đầu tư hoặc sản phẩm tài chính sang các cụm từ mang tính “xanh” trong khi danh mục nắm giữ ít thay đổi. Nghiên cứu của World Bank về thị trường trái phiếu GSS ở các quốc gia mới nổi cho thấy, mặc dù gần 90% tổ chức phát hành công bố báo cáo phân bổ và tác động sau phát hành, nhưng một phần ba trong số họ không công bố báo cáo trong vòng 12 tháng sau khi phát hành như kỳ vọng của nhà đầu tư. Khoảng 25% tổ chức phát hành không có trang web chuyên biệt cho tài liệu liên quan đến trái phiếu GSS, nhiều tổ chức không sử dụng các chỉ tiêu cốt lõi được Hiệp hội thị trường vốn quốc tế (ICMA) khuyến nghị, và báo cáo thường không được xác minh bởi bên thứ ba độc lập[14]. Điều này làm giảm khả năng giám sát của nhà đầu tư và tạo ra khoảng mờ cho greenwashing.
Siết chặt chuẩn công bố thông tin bền vững để chống Greenwashing
Trước áp lực ngày càng lớn từ hiện tượng greenwashing, các cơ quan quản lý trên toàn thế giới đang nhanh chóng xây dựng khung pháp lý để siết chặt chuẩn công bố thông tin bền vững và tăng cường xử phạt. Châu Âu đã bắt đầu xu hướng này với việc ban hành Chỉ thị Trao quyền cho Người tiêu dùng trong Chuyển đổi Xanh (EmpCo), có hiệu lực từ tháng 3/ 2024 và bắt buộc áp dụng từ tháng 9/2026. Chỉ thị này cấm các tuyên bố môi trường chung chung như "thân thiện với môi trường", "xanh" trừ khi được chứng minh bằng bằng chứng khoa học và xác minh bởi bên thứ ba[15].
Ở những thị trường khác, Canada đã ban hành các sửa đổi nghiêm ngặt vào tháng 6/2024 đối với Đạo luật Cạnh tranh, cấm các tuyên bố công khai về lợi ích môi trường của sản phẩm hoặc nỗ lực môi trường của doanh nghiệp trừ khi được chứng thực bằng các phương pháp thử nghiệm đầy đủ và được công nhận. Mức phạt vi phạm có thể lên tới 10 triệu CAD cho lần đầu và 15 triệu CAD cho lần tái phạm hoặc 3% doanh thu toàn cầu hằng năm[16].
Úc khá tích cực trong việc thực thi pháp luật chống greenwashing, với ba vụ kiện dân sự thành công từ năm 2024 đến 2025. Các vụ việc này đều liên quan đến sai phạm về tuyên bố ESG trong các quỹ đầu tư, cho thấy cơ quan quản lý đang đặc biệt chú ý đến lĩnh vực tài chính bền vững.
Việc châu Âu, Canada và Úc đồng loạt siết chặt chuẩn mực tuyên bố môi trường và tăng cường chế tài đã phản ánh một trật tự mới của sự bền vững đang được hình thành.
Thời kỳ của các tuyên bố chung chung như "thân thiện với môi trường" hay "sản phẩm xanh" mà không có bằng chứng khoa học hỗ trợ đã kết thúc. Thay vào đó, dữ liệu định lượng, chứng cứ khoa học cụ thể và xác minh độc lập bởi bên thứ ba trở thành yêu cầu bắt buộc để các tuyên bố bền vững được công nhận.
Sự chuyển dịch này buộc các tổ chức kinh tế phải thay đổi chiến lược cơ bản. Thay vì tập trung vào việc "gắn nhãn xanh" để thu hút nhà đầu tư, các doanh nghiệp, quỹ đầu tư và tổ chức trung gian tài chính giờ phải đầu tư thật sự vào việc xây dựng năng lực bền vững trong hoạt động kinh doanh của mình. Điều này không phải là bước lùi, mà là một bước tiến cần thiết để đảm bảo sự bền vững dài hạn của các sáng kiến xanh.
[1] https://www.bloomberg.com/company/press/global-esg-assets-predicted-to-hit-40-trillion-by-2030-despite-challenging-environment-forecasts-bloomberg-intelligence/
[2] https://www.ifc.org/en/insights-reports/2025/emerging-market-green-bonds-2024
[3] https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_23_1692?utm_=
[4] https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/05/protecting-and-empowering-consumers-in-the-green-transition_c23ea601/12f28e4f-en.pdf
[5] https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/05/protecting-and-empowering-consumers-in-the-green-transition_c23ea601/12f28e4f-en.pdf
[6] https://plasticbank.com/blog/how-consumer-demand-is-fueling-the-sustainability-shift/
[7] https://www.asic.gov.au/about-asic/news-centre/find-a-media-release/2024-releases/24-213mr-asic-s-vanguard-greenwashing-action-results-in-record-12-9-million-penalty/
[8] https://www.asic.gov.au/about-asic/news-centre/find-a-media-release/2024-releases/24-173mr-asic-s-first-greenwashing-case-results-in-landmark-11-3-million-penalty-for-mercer/
[9] https://www.asic.gov.au/about-asic/news-centre/find-a-media-release/2025-releases/25-042mr-active-super-ordered-to-pay-10-5-million-penalty-in-asic-s-third-greenwashing-court-action/
[10] https://www.esgtoday.com/sec-fines-wisdomtree-4-million-for-investing-in-fossil-fuels-and-tobacco-in-esg-funds/
[11] https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_23_1692?utm_=
[12] https://www.greenqueen.com.hk/fashion-brands-sustainability-claims-greenwashing/
[13] https://lune.co/blog/5-greenwashing-trends-to-avoid-in-company-carbon-offsetting
[14] https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/06/06/world-bank-publishes-study-on-post-issuance-green-social-and-sustainability-bond-reporting-by-emerging-market-sovereigns
[15] https://energy.ec.europa.eu/news/new-eu-rules-empower-consumers-green-transition-enter-force-2024-03-27_en
[16] https://www.canada.ca/en/competition-bureau/news/2025/06/competition-bureau-issues-final-guidelines-regarding-environmental-claims.html
- 12:00 13/12/2025
