Vật liệu xây dựng phát thải thấp có vai trò ra sao trong công trình xanh?
Vật liệu xây dựng phát thải thấp có vai trò ra sao trong công trình xanh?
Cam kết quốc gia về Net Zero đang tạo ra một cuộc dịch chuyển lớn trong ngành xây dựng. Vốn là một ngành tiêu tốn nhiều tài nguyên và phát thải cao, giờ đây xây dựng buộc phải tìm kiếm các giải pháp khử carbon triệt để.
Tâm điểm của sự thay đổi này là "carbon hàm chứa" trong vật liệu, vốn là nguồn phát thải tiềm ẩn ngay từ giai đoạn sản xuất. Do đó, việc lựa chọn vật liệu phát thải thấp đang trở thành yếu tố quyết định, một mắt xích quan trọng để đạt được chứng chỉ xanh và tăng cường vị thế trên thị trường quốc tế.
Khử carbon ngành xây dựng
Ngành xây dựng toàn cầu phát thải gần 40% tổng khí nhà kính liên quan đến năng lượng, trong đó 11% đến từ vật liệu và quá trình xây dựng, còn lại từ hoạt động vận hành công trình[1].
Tuy nhiên, khi xem xét toàn bộ vòng đời công trình, khái niệm "carbon hàm chứa" (embodied carbon) - tức phát thải được tích lũy từ khi khai thác nguyên liệu thô, vận chuyển, sản xuất đến khi công trình hoàn thành - đóng vai trò then chốt. Các phát thải này phát sinh trước khi tòa nhà bắt đầu hoạt động, và theo Báo cáo toàn cầu về công trình và xây dựng 2024-2025 của UNEP, carbon hàm chứa từ vật liệu sẽ chiếm một nửa tổng lượng khí thải của các công trình xây dựng mới giữa nay và năm 2050, đe dọa tiêu thụ một phần đáng kể của ngân sách carbon còn lại[2].
Tại Việt Nam, theo Kế hoạch hành động của Bộ Xây dựng giai đoạn 2021-2030, ngành xây dựng phải giảm 74.3 triệu tấn CO₂ tương đương[3]. Theo Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, Chính phủ thúc đẩy sản xuất và sử dụng vật liệu xây dựng tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường, đồng thời phát triển các công trình xanh.
Các chứng chỉ công trình xanh như LEED, LOTUS, và EDGE đã trở thành tiêu chuẩn công nghiệp, và việc đạt được những chứng chỉ này phần lớn tùy thuộc vào lựa chọn vật liệu xây dựng. Hệ thống LOTUS, được phát triển riêng cho thị trường Việt Nam bởi Hội đồng Công trình xanh Việt Nam, đã trở thành công cụ quốc gia để định hướng việc sử dụng các vật liệu thân thiện với môi trường theo bốn cấp độ chứng chỉ từ Certified đến Platinum. Tính đến cuối năm 2024, Việt Nam đã có hơn 500 công trình xây dựng được chứng nhận, vượt xa mục tiêu 150 công trình dự kiến cho năm 2030[4].
Thị trường vật liệu xanh từ xi măng, sắt thép đến tre, gỗ kỹ thuật
Xu hướng phát triển vật liệu xây dựng phát thải thấp đang tăng tốc trên toàn cầu, với mỗi lĩnh vực vật liệu chính đều có những tiến bộ công nghệ đáng kể.
Xi măng xanh được sản xuất bằng cách giảm hàm lượng clinker và sử dụng các vật liệu lăng kính phụ như xỉ lò cao hoặc đất sét nung lại. Sản phẩm này có thể giảm lượng CO₂ từ 30% đến 70% so với cement Portland thông thường[5]. Mỗi tấn cement Portland thông thường phát thải khoảng 800 kg CO₂, chủ yếu từ phân hủy đá vôi và nhiên liệu lò nung[6]. Holcim với dòng sản phẩm ECOPact cung cấp bê tông phát thải thấp có thể giảm carbon hàm chứa ít nhất 30% so với bê tông CEM I tiêu chuẩn, trong khi ECOPact Active với công nghệ bề dày cao có thể đạt mức giảm 35-65%[7]. Heidelberg Materials cũng đã phát triển các sản phẩm tương tự nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường và các yêu cầu quy định quốc tế.
Tại Việt Nam, Vicem Hà Tiên - nhà sản xuất xi măng lớn nhất ở phía Nam với hơn 35% thị phần và công suất 7.5 triệu tấn xi măng mỗi năm, đã khởi động một số dự án để tối ưu hóa sử dụng nguyên liệu và sử dụng vỏ điều và cơm rang nhằm thay thế phần nào nhiên liệu than[8]. Tập đoàn Hòa Phát tập trung vào việc ứng dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải trong sản xuất.
Trong lĩnh vực thép, công nghệ hydrogen xanh đã mở ra khả năng khử carbon triệt để. SSAB, nhà sản xuất thép hàng đầu Thụy Điển, với sáng kiến HYBRIT (Hydrogen Breakthrough Ironmaking Technology), một công nghệ chế tạo sắt trực tiếp sử dụng hydro xanh, có khả năng loại bỏ khoảng 90% phát thải trong quá trình sản xuất thép, tạo ra một chuỗi giá trị không sử dụng nhiên liệu hóa thạch từ khai thác đến thép thành phẩm[9]. SSAB lên kế hoạch đưa thép không sử dụng nhiên liệu hóa thạch vào năm 2030, và dự định chia sẻ công nghệ này với phần còn lại của ngành.
Bê tông tái chế và gạch không nung cũng được xem như các giải pháp có hiệu quả về chi phí. Tại Việt Nam, một số nhà máy sử dụng tro và xỉ từ các nhà máy nhiệt điện như Thanh Tuyền Construction đã tái chế thành công toàn bộ phế liệu thành gạch không nung, sản xuất hơn 90 triệu viên gạch mỗi năm và tiết kiệm hơn 200,000 mét khối đất sét, giảm áp lực khai thác tài nguyên[10]. Ba nhà máy sản xuất gạch không nung tại Đông Triều tạo ra hơn 100 triệu viên gạch mỗi năm từ tro và xỉ nhiệt điện, biến một nguồn lấp đầy các bãi chôn lấp thành một sản phẩm xây dựng giá trị cao[11].
Vật liệu sinh học, đặc biệt là gỗ kỹ thuật (CLT - Cross-Laminated Timber) và tre ép, đang trở thành các lựa chọn tiên tiến trong xây dựng bền vững. CLT, một tấm gỗ được ép gồm nhiều lớp kiến trúc xếp vuông góc với nhau liên kết bằng keo cấu trúc, có thể giảm CO₂ từ 25-45% so với bê tông[12] và nhẹ hơn khoảng 5 lần so với các giải pháp bê tông tương đương, giúp tiết kiệm chi phí nền móng và vận chuyển[13].
Công nghệ then chốt như thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon (CCUS) trong sản xuất xi măng và tái chế phế thải xây dựng thành cốt liệu là những yếu tố quan trọng trong chiến lược dài hạn. Hệ thống số hóa vật liệu (material passport) - một tài liệu kỹ thuật số chi tiết về thành phần, nguồn gốc, vòng đời sản phẩm và tiềm năng tái sử dụng của vật liệu – đang được thử nghiệm quốc tế để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong xây dựng. Lợi ích kinh tế của vật liệu xây dựng phát thải thấp không chỉ dừng lại ở chi phí vòng đời thấp hơn và hiệu quả năng lượng của công trình mà còn bao gồm giá trị thương hiệu cao hơn, khả năng tiếp cận dễ dàng hơn tín dụng xanh, và tuân thủ các quy định xuất khẩu quốc tế ngày càng khắt khe.
Rào cản "xanh hóa" ngành vật liệu xây dựng Việt Nam
Mặc dù tiềm năng rõ ràng, ngành vật liệu xây dựng phát thải thấp của Việt Nam đối mặt với những thách thức đáng kể từ cả phía cung lẫn cầu. Chi phí đầu tư ban đầu vẫn còn cao đối với nhà sản xuất và chủ đầu tư. Mặc dù chi phí bổ sung thực tế cho xây dựng xanh chỉ khoảng 2-3%, nhận thức sai lầm rằng chi phí sẽ tăng đáng kể vẫn tồn tại trong cộng đồng các nhà đầu tư[14].
Tại Việt Nam, theo khảo sát của IFC, 50% các chuyên gia xây dựng xem chi phí xây dựng cao là trở ngại chính, trong khi 50% báo cáo thiếu các lựa chọn tài chính hấp dẫn[15]. Tuy nhiên, phân tích chi phí vòng đời cho thấy các giải pháp xanh có thể quay vốn trong 5-7 năm thông qua tiết kiệm năng lượng[16].
Thiếu hụt tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và hệ thống chứng nhận quốc gia đồng bộ là vấn đề cấp bách cho phát triển thị trường. Theo Hiệp hội vật liệu xây dựng Việt Nam Trung bộ, thiếu các hướng dẫn cụ thể về thủ tục đánh giá và chứng nhận vật liệu tiết kiệm năng lượng và thân thiện với môi trường làm cản trở sự phát triển. Chuỗi cung ứng vật liệu tái chế chưa hoàn thiện, với các yếu tố như logistics, xác định nguồn cấp ổn định, và kiểm soát chất lượng vẫn còn yếu. Chính sách khuyến khích chưa đủ mạnh về ưu đãi thuế, tín dụng ưu đãi, và hỗ trợ R&D cho các doanh nghiệp tiên phong. Hơn nữa, thị trường thiếu minh bạch về thông tin, khiến người tiêu dùng khó phân biệt giữa vật liệu thực sự xanh và các sản phẩm được "xanh hóa" giả tạo.
Tại Đà Nẵng, chính quyền địa phương đã yêu cầu 100% các dự án xây dựng công lập sử dụng gạch không nung và loại bỏ hoàn toàn lò gạch nung vào năm 2010, mô hình có thể được nhân rộng nhưng hiện chưa được Bộ Xây dựng và Giao thông áp dụng trên toàn quốc bắt buộc[17]. Tuy nhiên, những nỗ lực địa phương này không được hỗ trợ bằng các chính sách quốc gia toàn diện với tính bắt buộc và cơ chế xử phạt rõ ràng cho việc sử dụng vật liệu truyền thống gây ô nhiễm.
Lộ trình cho vật liệu xây dựng phát thải thấp tại Việt Nam
Việt Nam đã công bố Chiến lược phát triển vật liệu xây dựng giai đoạn 2021-2030 định hướng đến năm 2050, nhưng cần ràng buộc pháp lý mạnh hơn liên kết với các mục tiêu khí hậu cụ thể và có thể đo lường được. Lộ trình này phải được tích hợp với Đề án quốc gia phát triển kinh tế tuần hoàn do Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự kiến phê duyệt, để tạo ra một khung chính sách toàn diện.
Xây dựng và ban hành bộ "Tiêu chuẩn Xanh" cho vật liệu xây dựng phải bao gồm các yêu cầu kỹ thuật rõ ràng, nhãn sinh thái; cơ chế giám sát, báo cáo, thẩm định minh bạch. Theo quyết định của Chính phủ về phân loại Xanh (Green Taxonomy), các công trình xây dựng mới hoặc được cải tạo phải được chứng nhận là công trình xanh hoặc giảm phát thải khí nhà kính. Hệ thống tương tự cần được mở rộng cụ thể cho vật liệu xây dựng, tạo ra một cơ sở dữ liệu quốc gia về các sản phẩm được chứng nhận.
Thúc đẩy các mô hình kinh doanh tuần hoàn cần được ưu tiên. Việt Nam nên hình thành các trung tâm xử lý và tái chế phế thải xây dựng thành vật liệu xây dựng thứ cấp tại các vùng kinh tế trọng điểm. Hiện tại, ngành xây dựng toàn cầu tạo ra khoảng 2.2 tỷ tấn chất thải xây dựng và phá dỡ hàng năm[18], với 89% có tiềm năng tái chế[19] nhưng chỉ 22.44% được xử lý thích hợp[20]. Việt Nam có tiềm năng tạo ra một chuỗi giá trị từ phế liệu công trình, giống như mô hình đã được chứng minh tại Đông Triều, nơi ba nhà máy sản xuất gạch không nung tạo ra hơn 100 triệu viên gạch mỗi năm từ tro và xỉ.
Cơ chế tài chính như trái phiếu xanh cho các dự án sản xuất vật liệu xây dựng xanh, lập quỹ hỗ trợ R&D vật liệu mới, và lồng ghép tiêu chí vật liệu xây dựng xanh vào điều kiện giải ngân tín dụng bất động sản là những biện pháp cần thiết. Theo Quỹ khí hậu Xanh và UNDP, Việt Nam đang phát triển các công cụ tài chính xanh để hỗ trợ mục tiêu khí hậu, với cơ hội để tích hợp các sản phẩm vật liệu xây dựng phát thải thấp vào các gói này.
Trong Khuôn khổ hợp tác Quốc gia GGGI 2024-2028, 1 trong 7 lĩnh vực ưu tiên của Việt Nam là công trình xanh. Sự hợp tác của GGGI sẽ hỗ trợ xây dựng chính sách, thu hút đầu tư xanh, và phát triển các dự án khí hậu. Trong bối cảnh này, Việt Nam có cơ hội tập hợp nguồn lực quốc tế để hỗ trợ ngành vật liệu xây dựng phát thải thấp.
Vật liệu xây dựng phát thải thấp là mắt xích không thể thiếu trong chiến lược khử carbon của Việt Nam. Tuy gặp phải những thách thức về chi phí, tiêu chuẩn, chuỗi cung ứng, và chính sách, những cơ hội kinh tế rõ ràng từ tăng cường khả năng cạnh tranh xuất khẩu trước EU CBAM đến tạo ra việc làm xanh có thể thúc đẩy sự thay đổi.
[1] https://worldgbc.org/climate-action/embodied-carbon/
[2] https://www.reincarnate-project.eu/global-status-report-for-buildings-and-construction-2024-25/
[3] https://ojs.jomc.vn/index.php/vn/article/download/649/403/1537
[4] https://globalabc.org/sites/default/files/2025-03/Global-Status-Report-2024_2025.pdf
[5] https://vatlieuxaydung.org.vn/chuyen-de-vat-lieu-xay-dung/xi-mang-phat-thai-thap-mang-lai-nhung-loi-ich-gi--21364.htm
[6] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0950061823009108
[7] https://www.cemnet.com/News/story/178715/holcim-mexico-mitigates-1-7mt-of-co2-in-2024.html
[8] https://ttdn.vn/hoi-nhap-va-phat-trien/kinh-te-dau-tu/vicem-ha-tien-mo-rong-thi-phan-noi-dia-va-xuat-khau-100947
[9] https://www.ssab.com/en/brands-and-products/ssab-docol/automotive-steel-resources/automotive-insights/fossil-free-steel-production
[10] https://scp.gov.vn/tin-tuc/t10935/1-500-cong-trinh-dung-gach-khong-nung
[11] https://ximang.vn/quang-ninh-gach-khong-nung-chua-thuc-su-di-vao-doi-song-11709
[12] https://netzero-events.com/cross-laminated-timber-in-data-center-construction/
[13] https://www.sustainablelumberco.com/2017/12/concrete-vs-clt/
[14] https://thesustainabilist.ae/is-it-affordable-to-build-green/
[15] https://edgebuildings.com/wp-content/uploads/2024/04/IFC-Green-Buildings-Vietnam-Stakeholder-Assessment-Report-2024-04-02-.pdf
[16] https://siera-alliance.com/how-green-buildings-reduce-energy-costs-and-boost-property-values/
[17] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Xay-dung-Do-thi/Chi-thi-so-03-CT-UBND-tang-cuong-su-dung-vat-lieu-xay-khong-nung-Da-Nang-182384.aspx
[18] https://www.bigrentz.com/blog/construction-waste-statistics
[19] https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC134500
[20] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2772912525001733
- 10:00 13/12/2025
