Giải mã cơn sốt Hydrogen
Giải mã cơn sốt Hydrogen
Thế giới đang lặng lẽ bước vào “mùa đông Hydrogen” khi hàng loạt định chế tài chính siết chặt hầu bao. Dòng vốn quốc tế chuyển sang trạng thái phòng thủ trước chi phí vốn leo thang. Giờ là lúc giới đầu tư cần bước qua lớp sương mù của các biên bản ghi nhớ (MOU) hào nhoáng để đối diện với câu hỏi cốt lõi: Ai sẽ là người cuối cùng trả tiền cho nguồn năng lượng đắt đỏ này khi cơ chế giá và hạ tầng vẫn còn là những biến số chưa có lời giải?
Chi phí khi đầu tư vào Hydrogen
Hydrogen (hay hydro) là nguyên tố phổ biến nhất vũ trụ, nhưng nó không tồn tại ở dạng tinh khiết để khai thác trực tiếp như dầu mỏ hay khí đốt.
Để có Hydrogen, người ta phải tốn năng lượng để tách nó ra từ các hợp chất khác. Chính nguồn gốc năng lượng dùng để tách này đã tạo nên hệ thống phân loại màu sắc định đoạt giá trị của nó: Hydrogen xám (từ khí tự nhiên, phát thải cao), Hydrogen xanh lam (từ khí tự nhiên có thu giữ carbon - CCS) và Hydrogen xanh lá (từ điện phân nước bằng năng lượng tái tạo, không phát thải)[1].
Sau giai đoạn hưng phấn 2021-2023, thế giới đang bước vào một nhịp điều chỉnh khắc nghiệt mà giới chuyên môn gọi là “mùa đông Hydrogen”. Chúng ta đang chứng kiến một làn sóng hủy kèo chưa từng có, hàng loạt ông lớn năng lượng như Shell[2], Ørsted[3] hay Fortescue[4] buộc phải tuyên bố dừng hoặc thu hẹp quy mô các dự án flagship tại châu Âu và Úc. Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà nằm ở sự thiếu hụt các Hợp đồng bao tiêu chắc chắn và sự chậm trễ trong các gói trợ cấp Chính phủ. Sự chững lại này cho thấy dòng vốn quốc tế đang chuyển từ trạng thái FOMO (sợ bỏ lỡ) sang thẩm định rủi ro cực kỳ chặt chẽ.
Để hiểu tại sao dòng vốn lại trở nên e dè, chúng ta cần nhìn vào chi phí quy dẫn (LCOH). Dù truyền thông liên tục nhắc đến Hydrogen xanh lá như một giải pháp của chuyển dịch năng lượng, thực tế sản xuất hiện nay vẫn bị thống trị bởi Hydrogen xám (Grey Hydrogen) từ khí tự nhiên hoặc than đá.
Theo báo cáo Global Hydrogen Review 2025 được Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố tháng 9/2025, dù nhu cầu hydro toàn cầu đã cán mốc 100 triệu tấn, nhưng chưa đầy 1% trong số đó là hydro sạch[5]. Về mặt chi phí, sự phân hóa giữa các “màu sắc” đang tạo ra những rào cản kinh tế rõ rệt. Theo dữ liệu từ BloombergNEF (BNEF): Hydrogen xám vẫn giữ vị thế độc tôn với mức giá siêu rẻ, dao động từ 0.98-2.93 USD/kg. Hydrogen xanh lam đóng vai trò trung gian với mức giá từ 1.8-4.7 USD/kg - đắt hơn xám nhưng vẫn rẻ hơn so với xanh lá. Hydrogen xanh lá dù được kỳ vọng giảm giá nhanh, hiện vẫn đang neo ở mức cao ngất ngưởng, từ 4.5-12 USD/kg tùy thị trường[6].
Khoảng cách giá lên tới 4-5 lần giữa xanh lá và xám (và gấp đôi so với xanh lam) chính là bức tường lửa ngăn cản các quyết định đầu tư thương mại quy mô lớn, đặc biệt khi chi phí vốn vẫn đang là gánh nặng cho các dự án hạ tầng dài hạn.
Chính sự chênh lệch chi phí quá lớn này đã làm nổi bật vai trò của Hydrogen xanh lam như một giải pháp tình thế khả thi nhất. Với mức giá rẻ hơn đáng kể so với Hydrogen xanh lá (nhờ tận dụng được hạ tầng khí đốt sẵn có), Hydrogen xanh lam như một bước đệm thực tế trong giai đoạn chuyển tiếp. Điều này đặt ra câu hỏi liệu việc đặt cược toàn bộ vào Hydrogen xanh lá khi mà nền tảng tài chính và hạ tầng chưa sẵn sàng, hay nên chấp nhận Hydrogen xanh lam để nuôi dưỡng thị trường trước?
Bài toán năng lượng đầu vào đặt ra. Chi phí điện năng chiếm phần lớn giá thành sản xuất Hydrogen xanh lá. Tại Việt Nam, dù tiềm năng điện gió và điện mặt trời là rất lớn, nhưng sự thiếu ổn định của lưới điện truyền tải và cơ chế giá điện chưa hoàn thiện đang là rào cản lớn. Dự án nhà máy Hydrogen Xanh Trà Vinh của The Green Solutions (TGS), dù đã khởi công rầm rộ từ tháng 3/2023 với tổng vốn gần 8,000 tỷ đồng[7], nhưng thực tế tiến độ triển khai vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Cập nhật mới nhất cho thấy dự án này dự kiến phải đến quý 3 hoặc quý 4/2027 mới có thể đi vào vận hành thử nghiệm, chậm hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu[8].
Bài toán kinh tế trong các ngành khó giảm phát thải
Nếu gạt bỏ những ứng dụng mang tính trình diễn như xe máy hay ô tô con chạy pin nhiên liệu, Hydrogen chỉ thực sự có ý nghĩa kinh tế ở những ngành khó giảm phát thải (hard-to-abate sectors) như vận tải hạng nặng, hàng hải và luyện thép. Tuy nhiên, khi đi sâu vào phân tích chi phí sở hữu (TCO), bức tranh không hoàn toàn màu hồng.
Trong lĩnh vực vận tải đường bộ, các báo cáo phân tích TCO năm 2024 cho thấy xe tải chạy pin nhiên liệu (FCEV) vẫn chưa thể cạnh tranh về giá với xe Diesel hay thậm chí là xe tải điện chạy pin (BEV) ở các cự ly ngắn và trung bình.
Cụ thể, chi phí vận hành cho mỗi tấn-km (t·km) của xe FCEV vào khoảng 0.575 Euro, cao hơn gần 70% so với mức 0.346 Euro của xe Diesel truyền thống[9]. Đối với các doanh nghiệp logistics Việt Nam, nơi biên lợi nhuận vốn đã mỏng, việc chuyển đổi sang đội xe chạy Hydrogen mà không có trợ giá là điều bất khả thi về mặt tài chính.
Trong công nghiệp nặng, đặc biệt là ngành thép, câu chuyện Thép xanh sử dụng công nghệ khử trực tiếp bằng Hydrogen (Hydrogen-DRI) đang được đánh giá cao. Tuy nhiên, tại Việt Nam, các sếu đầu đàn như Hòa Phát vẫn đang tiếp tục mở rộng công suất bằng công nghệ lò cao (BF-BOF) sử dụng than cốc tại dự án Dung Quất 2[10]. Lý do đơn giản là lợi nhuận: để thép xanh cạnh tranh được với thép truyền thống, giá Hydrogen xanh phải giảm xuống mức 1 USD/kg, một con số không tưởng trong thập kỷ này trừ khi có thuế carbon cực cao (trên 100 USD/tấn CO2). Tập đoàn Xuân Thiện công bố lộ trình sản xuất thép xanh, nhưng cũng phải chọn giải pháp thực tế là sử dụng khí tự nhiên (LNG) trong giai đoạn đầu trước khi chuyển sang Hydrogen[11]. Điều này cho thấy trong ngắn hạn, Hydrogen chưa thể thay thế than cốc trong công nghiệp luyện kim của Việt Nam.
Ngược lại, ngành lọc hóa dầu và sản xuất phân bón lại có cửa sáng hơn. Các nhà máy như nhà máy lọc dầu Dung Quất (BSR) hay Lọc dầu Nghi Sơn[12] hiện tiêu thụ lượng lớn Hydrogen xám. Việc thay thế dần nguồn này bằng Hydrogen xanh hoặc xanh lam (trộn lẫn) là lộ trình khả thi nhất về mặt kỹ thuật và kinh tế, phù hợp với định hướng của Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN)[13].
Con gà và quả trứng trong hạ tầng và chính sách
Thách thức lớn ngăn cản Hydrogen thương mại hóa tại Việt Nam không chỉ nằm ở sản xuất, mà là ở khâu vận chuyển và tiêu thụ - bài toán kinh điển con gà và quả trứng.
Hydrogen là loại khí có mật độ năng lượng theo thể tích cực thấp, khiến việc lưu trữ và vận chuyển trở thành thách thức lớn về chi phí. Để vận chuyển hiệu quả, Hydrogen cần được hóa lỏng ở nhiệt độ âm 253 độ C hoặc chuyển đổi sang dạng chất mang như Amoniac (NH3), làm gia tăng chi phí chuyển đổi.
Về mặt chính sách, Việt Nam đang tụt hậu đáng kể so với các nước trong khu vực ở khâu quan trọng nhất: cơ chế bao tiêu sản phẩm đầu ra. Trong khi nhà đầu tư cần một cam kết mua hàng dài hạn để đảm bảo dòng tiền vay vốn, thì khung pháp lý hiện tại vẫn chưa trả lời được câu hỏi: Ai sẽ phải mua Hydrogen giá cao, và ở mức giá nào?
Nhìn sang Nhật Bản, Chính phủ nước này đã thông qua Đạo luật Thúc đẩy Cung ứng Xã hội Hydrogen vào tháng 5/2024, cam kết chi tới 3,000 tỷ Yên (khoảng 19 tỷ USD) trong 15 năm thông qua cơ chế
Tương tự, Hàn Quốc triển khai Tiêu chuẩn Danh mục Hydrogen Sạch (CHPS) từ năm 2024, buộc các nhà máy điện phải mua một tỷ lệ Hydrogen sạch nhất định thông qua các hợp đồng dài hạn[15].
Trung Quốc cũng không kém cạnh khi tung ra gói trợ cấp 300 tỷ NDT (41 tỷ USD) để thúc đẩy thay thế các phương tiện cũ bằng xe chạy năng lượng mới, bao gồm xe Hydrogen[16].
Trong khi đó, Quyết định 165/QĐ-TTg của Việt Nam dù đặt ra mục tiêu sản xuất 100,000 – 500,000 tấn Hydrogen vào năm 2030[17], nhưng lại thiếu các công cụ tài chính cụ thể như CfD hay hạn ngạch bắt buộc. Chính sách ưu đãi hiện tại mới chỉ dừng lại ở mức thuế thu nhập doanh nghiệp 10% và miễn giảm tiền thuê đất.
Từ thí điểm đến thương mại hóa
Dựa trên các phân tích thực tế về dòng tiền và chi phí quy dẫn, lộ trình thương mại hóa Hydrogen tại Việt Nam nhiều khả năng sẽ có độ trễ ít nhất 5 năm so với các kịch bản lạc quan.
Giai đoạn từ nay đến năm 2030 sẽ mang tính chất sàng lọc và định hình. Các dự án tiên phong như tại Trà Vinh hay các mô hình thử nghiệm của PV GAS sẽ đóng vai trò thí nghiệm thực địa để tích lũy dữ liệu vận hành và hoàn thiện khung pháp lý, hơn là những động lực lợi nhuận thương mại tức thời. Sản lượng mục tiêu 100,000 tấn vào năm 2030 khả năng cao sẽ được hấp thụ hoàn toàn bởi thị trường nội bộ tại các tổ hợp lọc hóa dầu Dung Quất, Nghi Sơn hoặc pha trộn tỷ lệ nhỏ vào các nhà máy điện khí, thay vì tham vọng xuất khẩu vốn dĩ khó cạnh tranh về giá.
Phải đến giai đoạn 2030-2040, khi chi phí thiết bị điện phân giảm sâu và hạ tầng năng lượng tái tạo đạt điểm hòa vốn, thị trường mới thực sự mở ra.
Chiến lược tối ưu là xanh hóa tại chỗ, sử dụng Hydrogen xanh để khử carbon cho chuỗi cung ứng thép, xi măng và chế biến chế tạo nội địa. Đây là giải pháp then chốt giúp hàng hóa Việt Nam vượt qua các hàng rào thuế quan carbon khắc nghiệt như CBAM của châu Âu hay CCA của Mỹ.
Để hiện thực hóa tầm nhìn này, việc khẩn trương ban hành cơ chế thí điểm (Sandbox) là yêu cầu cấp thiết, cho phép các dự án Hydrogen được hưởng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) thực chất, tách biệt khỏi biểu giá bán lẻ hiện hành. Quan trọng hơn, thị trường đang cần một người tạo lập cuộc chơi, sự tham gia của các “sếu đầu đàn” nhà nước như PVN và EVN trong vai trò người mua bao tiêu ban đầu là điều kiện tiên quyết để kích hoạt dòng vốn tín dụng.
| Hợp đồng chênh lệch giá (CfD) là cơ chế tài chính mà Chính phủ cam kết bù tiền cho nhà sản xuất khi giá bán thực tế trên thị trường thấp hơn mức giá thành cần thiết để dự án có lãi. Ví dụ, nếu chi phí sản xuất Hydro là 8 USD nhưng thị trường chỉ mua giá 2 USD, Chính phủ sẽ bù 6 USD chênh lệch trong suốt 15 năm. Đây là “bảo hiểm lợi nhuận” giúp dự án đủ an toàn để vay vốn ngân hàng. |
[1] https://iea.blob.core.windows.net/assets/9e3a3493-b9a6-4b7d-b499-7ca48e357561/The_Future_of_Hydrogen.pdf
[2] https://royaldutchshellplc.com/2024/09/23/shell-ditches-hydrogen-plans-in-norway-apparently-destroying-the-planet-is-easier-than-decarbonizing-it/
[3] https://ocean-energyresources.com/2024/08/23/orsted-stops-flagshipone-project/
[4] https://www.theguardian.com/environment/2025/jul/25/fortescue-cancels-green-hydrogen-projects-trump-us-policy-renewable-energy
[5] https://iea.blob.core.windows.net/assets/a6c466dd-b6f0-44bd-a60a-6940eccfb1c3/GlobalHydrogenReview2025.pdf
[6] https://about.bnef.com/insights/clean-energy/green-hydrogen-to-undercut-gray-sibling-by-end-of-decade/
[7] https://moit.gov.vn/phat-trien-ben-vung/khoi-cong-xay-dung-nha-may-san-xuat-hydro-xanh-tra-vinh.html
[8] https://van.nongnghiepmoitruong.vn/tra-vinh-expands-green-hydrogen-project-area-by-25-times-d754534.html
[9] https://www.psi.ch/en/media/104465/download?attachment
[10] https://www.hoaphat.com.vn/news/hoa-phat-commissions-bof-no-2-dung-quat-2-ready-for-operation.html
[11] https://xuanthiengroup.vn/en/nam-dinh-breaks-ground-on-4-billion-integrated-steel-complex/
[12] https://en.vietnamplus.vn/call-for-increased-use-of-hydrogen-energy-in-vietnam-post311247.vnp
[13] https://www.pvn.vn/sites/en/Pages/detail.aspx?NewsID=9c3531de-13dd-42c7-bc14-e90871011052
[14] https://connections.nortonrosefulbright.com/post/102jamv/japans-hydrogen-subsidies-kicking-off-in-summer-2024
[15] https://cms.law/en/int/expert-guides/cms-expert-guide-to-hydrogen/south-korea
[16] https://www.hydrogenfuelnews.com/china-subsidy-hydrogen-vehicle/8566167/
[17] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/EN/Tai-nguyen-Moi-truong/Decision-165-QD-TTg-2024-approving-Vietnam-s-hydrogen-energy-development-2030-2050/611108/tieng-anh.aspx
- 11:00 04/01/2026
