Nghịch lý thực phẩm xanh: Khi nông sản trong nhà kính phát thải cao hơn hàng nhập khẩu

Nghịch lý thực phẩm xanh: Khi nông sản trong nhà kính phát thải cao hơn hàng nhập khẩu

Cùng một bữa ăn trông có vẻ xanh vì được dán nhãn nông sản địa phương, hữu cơ hoặc công nghệ cao, nhưng lại mang dấu chân carbon lớn hơn hàng nhập khẩu vận chuyển bằng đường biển.

Dữ liệu cho thấy “food-miles” (dặm thực phẩm) tuy không hề nhỏ, nhưng không phải là nhân tố chi phối duy nhất. Nghiên cứu của Nature Food (2022) xác định phát thải từ vận tải trong hệ thống thực phẩm toàn cầu đạt khoảng 3.0 GtCO2e, chiếm xấp xỉ 19% tổng phát thải toàn ngành^[1]. Tuy nhiên, nếu mở rộng phạm vi quan sát, con số còn đáng lo ngại hơn.

Báo cáo của FAO (công bố 11/2024, dữ liệu 2022) cho thấy tổng phát thải từ nhóm các khâu trước và sau canh tác (bao gồm cả vận tải, nhưng cộng thêm năng lượng cho nhà kính, kho lạnh, chế biến...) tăng trưởng nhanh nhất, chiếm tới 33% tổng lượng khí thải toàn hệ thống^[2]. Điều này đặt ra vấn đề về câu chuyện xanh không còn nằm ở việc thực phẩm đi bao xa, mà nằm ở việc nó được trồng như thế nào.

Sự sụp đổ của “Food Miles” (Dặm thực phẩm)

Niềm tin phổ biến về ưu tiên thực phẩm địa phương đồng nghĩa với bảo vệ môi trường thường xuất phát từ một phép so sánh trực giác đơn giản: quãng đường vận chuyển càng dài, nhiên liệu tiêu thụ càng lớn và ô nhiễm càng cao.

Tuy nhiên, chuỗi cung ứng thực phẩm hiện đại không vận hành theo cảm tính địa lý, mà tuân theo quy luật cân bằng năng lượng và biên phát thải của từng công đoạn sản xuất.

Nhiều báo cáo Đánh giá vòng đời (LCA) tại châu Âu đã chứng minh rằng: rau quả được canh tác trong nhà kính có sưởi tại các vùng khí hậu lạnh vào mùa đông thường tạo ra lượng phát thải cao hơn so với nông sản cùng loại được trồng tự nhiên ở vùng khí hậu thuận lợi, dù phải vận chuyển hàng ngàn cây số bằng đường biển để đến tay người tiêu dùng. Nguyên nhân nằm ở chỗ, gánh nặng carbon thực sự đã bị dịch chuyển từ khâu vận tải sang khâu sản xuất.

Thay vì chỉ nhìn vào ống khói của xe tải vận chuyển, phương pháp LCA buộc chúng ta phải tính toán cả lượng khí thải từ đất đai, phân bón, điện năng vận hành trang trại, cho đến các khâu làm lạnh, bán lẻ và tiêu dùng cuối cùng. Dữ liệu nghiên cứu nền tảng về hệ thống thực phẩm do Our World in Data tổng hợp cho thấy, đối với đa số nhóm thực phẩm, dấu chân carbon hình thành ngay khâu sản xuất nông nghiệp và thay đổi mục đích sử dụng đất^[3]. Ngược lại, đóng góp của vận tải và bao bì thường chiếm tỷ trọng khiêm tốn hơn. Theo đó, nếu một mô hình sản xuất nội địa công nghệ cao lạm dụng năng lượng điện hoặc nhiệt để thúc đẩy năng suất, thì lợi thế về khoảng cách địa lý sẽ nhanh chóng bị triệt tiêu bởi chính lượng phát thải khổng lồ tại nguồn.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận hoàn toàn vai trò của food-miles. Với đóng góp gần 19% tổng phát thải hệ thống thực phẩm toàn cầu^[4], vận tải vẫn cần được kiểm soát chặt chẽ.​ Lợi ích khí hậu của việc rút ngắn khoảng cách sẽ bị triệt tiêu nếu hệ thống sản xuất nội địa thâm dụng năng lượng vượt quá mức phát thải tiết kiệm được từ khâu vận chuyển. Hay nói cách khác, địa phương chỉ là một tham số địa lý; còn bền vững là kết quả của bài toán tối ưu hóa tổng thể năng lượng và công nghệ.

Với giới đầu tư và doanh nghiệp F&B, đồng nhất nhãn địa phương với bền vững là một sai lầm chiến lược. Thước đo chính xác của phát triển bền vững phải là LCA (Đánh giá vòng đời), chứ không phải khoảng cách.

Ảnh minh họa

Khi nhà kính biến thành lò đốt carbon

Nhà kính công nghệ cao là những nhà máy sinh học thâm dụng năng lượng, vận hành cưỡng bức theo giờ thay vì nương theo tự nhiên để ép sản xuất trái vụ.

Báo cáo của Hiệp hội Khoa học ngành Làm vườn Quốc tế (ISHS) chỉ ra: để sản xuất 1 kg cà chua, nhà kính hiện đại tiêu tốn tới 53 MJ năng lượng, gấp hơn 7 lần so với mức 7.1 MJ của canh tác ngoài trời tại cùng một vùng khí hậu^[5].

Do đó, mọi phép so sánh hàng nhập khẩu đi xa với hàng nội địa sẽ trở nên phiến diện nếu bỏ qua biến số chi phí năng lượng vận hành - yếu tố quyết định thực sự của dấu chân carbon.

Chưa dừng ở đó, chi phí carbon ẩn của mô hình còn nằm ở thượng nguồn chuỗi cung ứng: từ vật liệu xây dựng (thép, nhựa), hệ thống tưới tiêu-bơm-lọc, đến đầu vào phân bón và hóa chất. Nghiên cứu Nature Food chỉ ra rằng khi mở rộng biên hệ thống lên nhiều lớp thượng nguồn, phát thải tổng thể sẽ tăng vọt do phải gánh thêm phần sản xuất của các máy móc và nhiên liệu đầu vào^[6]. Đây chính là điều mà các mô hình nhà kính hữu cơ hay lưu trú nông trại thường né tránh: phần phát thải lớn nhất không nằm ở trái cà chua, mà nằm ở hệ thống vật tư-năng lượng đồ sộ đứng sau nó.

Hà Lan - cường quốc nông nghiệp công nghệ cao – một minh chứng về mặt trái của sự thâm dụng năng lượng này. Báo cáo năm 2025 của Wageningen Economic Research ghi nhận tổng tiêu thụ năng lượng của ngành nhà kính Hà Lan năm 2024 đạt khoảng 95 PJ, phát thải tới 5.2 triệu tấn CO2 (Mton)^[7].

Đứng trước bẫy năng lượng này, việc chuyển đổi sang địa nhiệt và các nguồn nhiệt phi hóa thạch đã trở thành điều kiện quan trọng chứ không còn là tùy chọn ESG. Báo cáo TNO 2025 ghi nhận sản lượng địa nhiệt năm 2024 đạt 7.49 PJ, tăng trưởng 10.2% - nhảy vọt nếu so với tốc độ chỉ 0.5% của năm 2023^[8].Tuy nhiên, con số cũng đi kèm với những áp lực không nhỏ. Dù phần lớn nguồn năng lượng sạch được rót vào các nhà kính thương mại để thay thế khí đốt, nhưng ngành vẫn đang đối mặt với chi phí đầu tư cao và sự không chắc chắn của các khoản trợ cấp.

Soi chiếu vào Việt Nam

Tại Việt Nam, nông nghiệp công nghệ cao thường được kể như câu chuyện hấp dẫn về tăng năng suất và nâng cấp chuỗi giá trị. Nhưng nếu đặt vào khung phân tích LCA và rủi ro năng lượng, một thực tế lộ diện: chúng ta đang mở rộng ồ ạt một ngành thâm dụng điện - vật tư mà chưa có đường băng năng lượng sạch tương xứng, trong khi nhãn xanh được định danh chủ yếu bằng yếu tố địa lý thay vì cường độ phát thải thực tế.

Ngay tại Đà Lạt, việc quản lý nhà kính đã chuyển từ vấn đề canh tác sang vấn đề an ninh đô thị. Theo Quyết định 178/QĐ-UBND của tỉnh Lâm Đồng (2023), địa phương đặt mục tiêu giảm 20% diện tích nhà kính tại các vùng nội ô vào năm 2025 và tiến tới loại bỏ hoàn toàn vào năm 2030^[9]. Mật độ nhà kính vượt ngưỡng chịu tải (với 2,938 ha bao phủ Đà Lạt tính đến cuối năm 2023)^[10] đã trở thành tác nhân chính gây ngập lụt cục bộ, suy giảm cảnh quan và gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

Dưới góc độ kinh tế, mô hình này đang đối mặt với rủi ro phụ thuộc nghiêm trọng vào chuỗi cung ứng nước ngoài. Phần lớn cấu phần đầu vào từ màng phủ, cảm biến, hệ thống tưới cho đến hạt giống và dinh dưỡng thủy canh đều phải nhập khẩu. Khi đầu vào nằm ngoài biên giới, khái niệm thực phẩm bản địa ở đầu ra không còn đồng nghĩa với giá trị bản địa, và càng xa lạ với dấu chân carbon bản địa. Hệ quả là năng lực cạnh tranh dài hạn trở nên cực kỳ mong manh: chỉ cần một biến động nhỏ về tỷ giá, giá điện hoặc cơ chế định giá carbon (như CBAM), một dự án nhà kính hào nhoáng có thể nhanh chóng trượt từ trạng thái công nghệ cao sang chi phí cao, bào mòn toàn bộ biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Với nhà đầu tư, câu hỏi thẩm định quan trọng lúc này không phải là dự án có nhà kính hay không, mà là nhà kính đang tiêu tốn năng lượng gì và vật tư từ đâu. Nếu một dự án lưu trú nông trại hay nhà kính hữu cơ chỉ tập trung vào câu chuyện không hóa chất và trồng tại chỗ, nhưng lại không đưa ra được bảng cân đối năng lượng - phát thải theo chuẩn LCA, thì nguy cơ tẩy xanh là hiện hữu. Khi đó, màu xanh chỉ nằm ở thông điệp truyền thông, còn phát thải thực tế vẫn đang âm thầm tích tụ trong đồng hồ điện và chuỗi vật tư thượng nguồn.

Tích hợp điện mặt trời và chuẩn hóa phát thải

Nếu mục tiêu của Việt Nam là Net Zero trong nông nghiệp theo nghĩa thực chất, công nghệ cao cần được tái định nghĩa theo năng lượng và vòng đời, không chỉ theo năng suất. Bài học từ các hệ thống tiên tiến là: nhà kính chỉ có thể bền vững khi đi cùng giảm nhu cầu năng lượng trên mỗi ký sản phẩm và thay thế nguồn năng lượng phát thải cao bằng nguồn năng lượng phát thải thấp.

Một hướng đi đáng chú ý là Agri-PV (điện mặt trời kết hợp nông nghiệp), bao gồm cả mô hình điện mặt trời trên hạ tầng canh tác hoặc tích hợp trên khu vực sản xuất để đồng thời tạo năng lượng và duy trì sản xuất. Fraunhofer ISE trong tài liệu hướng dẫn Agri-PV cập nhật 2024, nhấn mạnh Agri-PV như một cách tiếp cận sử dụng đất hiệu quả theo hướng song dụng giữa năng lượng và nông nghiệp, đồng thời cung cấp khung kỹ thuật - quy chuẩn để triển khai^[11].

Với Việt Nam, nếu một hecta nhà kính là một tải điện, thì một phần tải đó cần được tự cân bằng năng lượng tái tạo tại chỗ hoặc bằng các hợp đồng năng lượng sạch có thể kiểm chứng, để phát thải không bị ngoại suy sang lưới điện hóa thạch.​

Bên cạnh đó, cần thay đổi tư duy mùa vụ theo hướng tiêu dùng thuận tự nhiên thay vì ép sản xuất trái vụ bằng năng lượng, vì bản chất của nghịch lý thực phẩm xanh nằm ở việc dùng năng lượng để bẻ cong mùa vụ và khí hậu.

Khung dữ liệu hệ thống của Nature Food cho thấy vận tải không phải lúc nào cũng là phần lớn nhất; do đó, giảm phát thải hiệu quả hơn thường đến từ thay đổi cách sản xuất và cấu trúc chuỗi cung ứng, thay vì chỉ thay đổi khoảng cách địa lý. Khi người tiêu dùng và bán lẻ chấp nhận mùa vụ, áp lực đốt năng lượng để có hàng quanh năm sẽ giảm, làm giảm phát thải và giảm rủi ro chi phí năng lượng.​

Cuối cùng, chiến lược cho doanh nghiệp F&B và bán lẻ cần chuyển từ tối ưu theo bản đồ sang tối ưu theo LCA. Nature Food cho thấy phát thải vận tải thực phẩm toàn cầu là lớn và cần quản trị, nhưng hiệu quả giảm phát thải phụ thuộc vào cách phối hợp sản xuất-vận tải-bảo quản theo cấu trúc năng lượng và phương thức vận chuyển. Điều này mở ra một mô hình mua hàng mới: ưu tiên nguồn cung có LCA/EPD hoặc ít nhất có MRV phát thải theo chuẩn, thay vì ưu tiên nguồn cung gần theo cảm tính.​

[1] https://www.nature.com/articles/s43016-022-00531-w

[2] https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/111b7ee8-282b-42ff-ad95-cccecd90f8ea/content

[3] https://ourworldindata.org/food-choice-vs-eating-local

[4] https://www.nature.com/articles/s43016-022-00531-w

[5] https://www.ishs.org/ishs-article/893_34

[6] https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/57aee0d5-0013-4182-abe7-55e1a817f553/content

[7] https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2025D47354

[8] https://publications.tno.nl/publication/34644488/P84vo6Hf/TNO-2025-R11292.pdf

[9] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Quyet-dinh-178-QD-UBND-2023-Quan-ly-nha-kinh-thich-ung-voi-bien-doi-khi-hau-Lam-Dong-553262.aspx

[10] https://baolamdong.vn/da-lat-phan-dau-den-nam-2030-cac-phuong-trung-tam-se-khong-con-nha-kinh-san-xuat-nong-nghiep-272320.html

[11] https://agrisolarclearinghouse.org/wp-content/uploads/2022/11/APV-Guidelines.pdf

Nguyễn Nhiều Lộc

FILI

- 12:00 11/01/2026