Đồng bằng sông Cửu Long: Khi ranh giới hành tinh trở thành bài toán định giá rủi ro

03/10/2026 13:02

03-10-2026 13:02:00+07:00

Giữa những cơn mưa bất chợt của mùa bão, người viết có mặt tại Cần Thơ cho một lễ hội kết nối doanh nghiệp. Cùng thời điểm, NEPA/GLC vừa khép lại phiên thảo luận tại World Circular Economy Forum 2026 (WCEF, do Sitra Phần Lan tổ chức), bàn về khoảng trống dữ liệu ESG và thực thi EPR. Hai sự kiện tưởng như không liên quan, nhưng giữa Cần Thơ lúc trời mưa, tôi lại nghĩ về một báo cáo khác vừa công bố: Planetary Health Check 2026 của Viện Potsdam (PIK), xác nhận 7 trong 9 ranh giới hành tinh đã bị vi phạm - mức cao nhất từng được ghi nhận.

Ranh giới hành tinh, nghe có vẻ là một khái niệm vĩ mô, xa vời, nhưng nếu cần một nơi để nhìn thấy ranh giới ấy bằng mắt thường, thì đó là Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) - nơi cung cấp 90% sản lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Đó cũng là nơi những "ranh giới" sinh thái cục bộ đã bị vượt qua từ nhiều năm trước.

Ảnh minh họa (AI)

Khi rủi ro vật lý chưa được định giá đầy đủ

Số liệu không còn mới với giới nghiên cứu, nhưng vẫn chưa được phản ánh đầy đủ vào cách thị trường tài chính nhìn nhận rủi ro nông nghiệp vùng đồng bằng. Theo nghiên cứu của TS. Đoàn Văn Bình vào năm 2020, sông Mekong hiện mang về hạ lưu chưa đến 30% lượng phù sa so với trước khi có đập thủy điện, tức giảm 74%, trong giai đoạn 1991-2015. Đồng bằng mất 300-500 ha đất mỗi năm; số điểm sạt lở đã tăng gấp 5 lần trong một thập kỷ.

Ở tầng đất canh tác, nghiên cứu của TS. Alexander D. Chapman từ ĐH Southampton cho thấy tại vùng lúa 3 vụ ghi nhận năng suất giảm từ 6 xuống 4.4 tấn/ha sau 7 năm, hệ quả của việc mất nguồn phù sa tự nhiên, vốn từng thay thế tới 50% lượng phân bón cần dùng.

Đây không phải là rủi ro trừu tượng. Đợt hạn mặn 2016 đã xóa sổ 245,000 ha lúa Đông-Xuân chỉ trong một vụ - minh chứng cụ thể cho việc rủi ro sinh thái có thể chuyển hóa thành thiệt hại kinh tế quy mô lớn trong khoảng thời gian rất ngắn. Với các tổ chức tín dụng đang cho vay chuỗi giá trị nông nghiệp ĐBSCL, đây là loại rủi ro vật chất (physical risk) mà khung ESG hiện hành vẫn xử lý khá sơ sài so với các rủi ro chuyển đổi (transition risk).

Thị trường tín chỉ carbon lúa gạo đang thành hình

Đáng chú ý là một cơ chế tài chính hoàn toàn mới đang được xây dựng ngay trên chính mảnh đất đang chịu rủi ro.

Ảnh minh họa (AI)

Ngày 19/01/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 29/2026/NĐ-CP, chính thức vận hành sàn giao dịch carbon trong nước, giao Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) tổ chức hệ thống giao dịch, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm lưu, gắn thị trường carbon trực tiếp vào hạ tầng chứng khoán hiện có.

Giai đoạn thí điểm 2025-2028 hiện mới phân bổ hạn ngạch cho 110 cơ sở thuộc nhiệt điện, sắt thép, xi măng (Quyết định 699/QĐ-BNNMT) - nông nghiệp chưa nằm trong nhóm ngành thí điểm bắt buộc.

Nhưng ở thị trường tín chỉ carbon tự nguyện, ngành lúa gạo ĐBSCL đã đi trước. World Bank đã cam kết cơ chế chi trả theo kết quả (PforR) cho Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, với mức giá 10 USD/tấn CO2 ,nếu đề án đạt mục tiêu giảm 10 triệu tấn carbon/năm, con số chi trả có thể lên tới 100 triệu USD/năm. WB cũng đã huy động gói hỗ trợ 120 triệu USD cho đề án này, và mới đây tiếp tục đề nghị mua bổ sung thêm khối lượng tín chỉ.

Song song, một dự án tại Đồng Tháp, phát triển theo tiêu chuẩn Gold Standard, đã hoàn tất tiền khả thi từ 2024, được niêm yết trên hệ thống đăng ký Gold Standard năm 2025, và dự kiến bước vào thẩm định để phát hành tín chỉ ngay trong năm 2026. Riêng vụ sản xuất thứ hai của năm 2026 đã tạo ra hơn 2,200 tấn carbon giảm phát thải được ghi nhận.

Cộng dồn các cấu phần lợi ích - tiết kiệm chi phí sản xuất nhờ giảm phân bón/thuốc (ước tính khoảng 9,500 tỷ đồng/năm ở quy mô 13 triệu tấn lúa vào 2030), giá bán tăng thêm nhờ thương hiệu gạo phát thải thấp (khoảng 7,000 tỷ đồng/năm). Riêng hai khoản này đã đạt khoảng 16.5 ngàn tỷ đồng/năm, chưa tính doanh thu trực tiếp từ bán tín chỉ carbon.

Khoảng trống giữa 2 câu chuyện còn lớn

Cá nhân người viết nhìn thấy một khoảng trống thực thi, không phải khoảng trống ý tưởng. Mô hình lúa sinh thái tại Tràm Chim (gắn với chương trình phục hồi sếu đầu đỏ) - nơi nông dân giảm số lần phun thuốc từ 8-10 lần xuống còn 3 lần/vụ nhờ kỹ thuật xử lý rơm rạ bằng vi sinh - hiện mới dừng ở quy mô 66 ha. Con số này hoàn toàn đủ điều kiện kỹ thuật để tạo tín chỉ carbon tương tự dự án Đồng Tháp, nhưng chưa được kết nối vào bất kỳ cơ chế chi trả nào ở trên.

Một nghiên cứu công bố giữa năm 2026 đã đánh giá mức độ sẵn sàng của hệ thống đo đạc-báo cáo-thẩm định (MRV) vùng ĐBSCL cho lộ trình giảm phát thải lúa gạo. Đây chính xác là năng lực còn thiếu ở cấp hợp tác xã: không phải thiếu kỹ thuật canh tác, mà thiếu hạ tầng đo lường để biến kết quả giảm phát thải thành hồ sơ có thể xác minh và giao dịch được.

Đây cũng là lý do người viết tin công cụ đo lường cấp tổ chức - như OED (Organizational Ecological Deficit) kết hợp với các tiêu chuẩn quốc tế từ các đối tác (như GRI, IPPC…vv) - có vai trò cụ thể ở đúng lớp trung gian này: giúp một hợp tác xã hay doanh nghiệp nhỏ tự lượng hóa được mức giảm phát thải và mức phục hồi đất của mình theo chuẩn đủ để tham gia cơ chế PforR hoặc thị trường tự nguyện, thay vì phải chờ một dự án tài trợ quốc tế quy mô lớn đến "chọn" mình.

Cánh cửa còn hé mở

Kết quả Sức khỏe Hành Tinh 2026 (Planetary Health Check 2026) kết luận rằng nhân loại "vẫn còn một cánh cửa" để đảo ngược xu hướng, nếu hành động ngay trong thập kỷ này. Ở quy mô nhỏ hơn, tại một cánh đồng ở Tràm Chim, một hợp tác xã ở Đồng Tháp, cánh cửa đó đang hé mở theo đúng nghĩa đen: giá tín chỉ carbon, giá gạo phát thải thấp, và chi phí vốn ưu đãi cho các dự án đạt chuẩn MRV.

Với nhà đầu tư và tổ chức tín dụng đang tiếp cận chuỗi giá trị nông nghiệp ĐBSCL, câu hỏi không còn là "liệu rủi ro sinh thái có ảnh hưởng đến giá trị tài sản hay không" — dữ liệu về sạt lở, mất phù sa và suy thoái đất đã trả lời câu hỏi đó từ nhiều năm trước. Câu hỏi bây giờ là: ai sẽ là bên đầu tiên xây dựng được cầu nối đo lường đủ tin cậy, để chuyển năng lực phục hồi sinh thái ở cấp nông hộ thành một dòng tiền có thể định giá trên sổ sách?

Nguyễn Phạm Kim Ngân (Sophie) — Ecosystem Architect, Đồng sáng lập NEPA & Green Leaders Community (GLC)

FILI

- 12:00 03/10/2026